مقدمه
گاز در سبد انرژی ایران یکی از مؤلفههای کلیدی امنیت انرژی، پایداری اقتصادی و رفاه اجتماعی کشور به شمار میرود. با داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، ایران بهطور گسترده از گاز در بخشهای مختلف از جمله خانگی، صنعتی، حملونقل، نیروگاهی، صادرات و تزریق به میادین نفتی استفاده میکند. در این مقاله به بررسی دقیق نقش گاز طبیعی در سبد انرژی کشور، سهم آن در بخشهای مختلف و اهمیت ذخیرهسازی و مدیریت بهینه آن میپردازیم.
خلاصه مقاله:
1. گاز در مصارف خانگی، تجاری و صنعتی
بیش از 52 درصد مصرف گاز کشور در بخشهای خانگی، تجاری و صنایع غیرعمده صورت میگیرد. سهم قابل توجهی از این مصرف مربوط به 22 میلیون مشترک خانگی است که گاز را بهعنوان اصلیترین منبع گرمایش و پختوپز در اختیار دارند. در کنار آن، صنایع کوچک و متوسط نیز بهشدت به گاز متکی هستند.
2. گاز در نیروگاهها و صنایع عمده
بیش از 28 درصد گاز مصرفی کشور در سال 1398 در نیروگاههای بخاری، گازی و چرخه ترکیبی مصرف شده است. همچنین 19.6 درصد دیگر به صنایع عمده مانند پالایشگاهها، پتروشیمی، فولاد و سیمان اختصاص یافته است.
3. نقش گاز در تزریق به میادین نفتی
تزریق گاز طبیعی به میادین نفتی روشی حیاتی برای افزایش بازیافت نفت و حفظ فشار مخزن است. در سال 1398، 57.3 میلیون مترمکعب در روز گاز به میادین تزریق شد، گرچه نسبت به سال قبل با کاهش 17 درصدی مواجه بود.
4. ذخیرهسازی زیرزمینی گاز برای مدیریت نوسانات
در شرایط پیک مصرف در زمستان، ذخیرهسازی گاز در مخازن زیرزمینی مانند شوریجه و سراجه قم اهمیت فراوان دارد. این ذخایر نقش بافر را ایفا میکنند تا نوسانات فصلی را پوشش دهند. کاهش 13.3 درصدی ذخایر در سال 1398 زنگ خطری برای پایداری تأمین گاز بود.
5. صادرات گاز و امنیت انرژی منطقهای
ایران با وجود ظرفیت بالا در تولید، بخشی از گاز طبیعی خود را به کشورهای همسایه صادر میکند. صادرات گاز به عراق و ترکیه نقش مهمی در سیاست انرژی منطقهای ایران ایفا میکند. با این حال، نیاز فزاینده داخلی ممکن است بر میزان صادرات در آینده تأثیر بگذارد.
[ez-toc]
نقش گاز طبیعی در سبد انرژی کشور
اهمیت گاز طبیعی در زندگی روزانه جهان به قدری زیاد است که تصور زندگی بدون آن غیرممکن است. تعدادی از مهمترین نقش گاز در سبد انرژی ایران در دنیای امروز در ادامه آورده شده است، با اینکه ایران مخازن غنی گاز طبیعی در اختیار دارد، اما اهمیت ذخیره و نگهداشت آن بر کسی پوشیده نیست.
- تأمین سوخت موردنیاز مصارف عمومی خانگی و تجاری (۹۸ درصد شهری و ۸۲ درصد روستایی)
- تأمین ۹۵ درصد خوراک شرکتهای پتروشیمی
- تأمین سوخت اولیه کلیه نیروگاههای برق کشور
- وابستگی صنایع سنگین و سبک نظیر شرکتهای فولاد، آلومینیوم و سیمان به سوخت گاز
- تأمین سوخت گاز ناوگان حمل و نقل عمومی و خصوصی
- صادرات گاز طبیعی به کشورهای همسایه
- تزریق به میادین نفت به منظور افزایش برداشت از میادین
- ذخیرهسازی زیرزمینی گاز طبیعی برای برداشت در فصول سرد و در شرایط بحران تأمین گاز
عملیات تولید، پالایش و انتقال و توزیع گاز یک عملیات بهم پیوسته میباشد. همین فرآیند موجب میشود که اگر هر یک از بخشهاي یاد شده دچار اختلال شود، در تولید مستمر گاز اثرگذار باشد. از طرفی شرایط اقلیمی کشور، نوسانات فصلی مصرف گاز را موجب میشود که با توجه به ظرفیت تولید و انتقال ثابت، پوشش کامل نوسانات در اوج مصرف ر ا دچار مشکل میکند. براین اساس براي استمرار گازرسانی کشورهاي بزرگ دارنده ذخایر گاز، با استفاده از مخازن زیرزمینی طبیعی، مخازن ذخیرهاي را در نقاط مختلف نزدیک به مبادي مصرف گاز تعبیه کرده اند
در ادامه جداولی از ترازنامه هیدروکربنی کشور آورده شده است
. در جدول زیر وضعیت ذخیرهسازی گاز در مخازن ذخیره سراجه و شوریجه در سالهای 98-1397 نشان داده میشود. در سال 1398 گاز باقیمانده در مخازن 13 درصد نسبت به سال قبل خود کاهش داشته است.
| عنوان | گازدریافتی از خط | سوخت تاسیسات | گاز تزریقی به مخزن | گاز برداشتی از مخزن | گاز تحویلی به خط | گاز باقیمانده در مخزن |
| 1397 | 2423.58 | 81.83 | 2341.7 | 1912.4 | 1892.48 | 1539.13 |
| 1398 | 2449.31 | 75.66 | 2272 | 2575.18 | 2529.03 | 1334.27 |
| درصد تغییر | 1.06 | 7.5- | 2.98- | 34.65 | 33.64 | 13.3- |
شبکه توزیع و گازرسانی کشور
وضعیت شبکه های گاز و عملکرد گازرسانی در استانهای مختلف کشور به عنوان یکی از مهمترین نقاط مصرف همیشه مورد توجه هوشمندسازی بوده است. در جدول زیر خلاصهای از آن ارائه میشود.
| عنوان | عملکرد هر سال به صورت مجزا | عملکرد تجمعی (کل سالها) تا پایان هر سال | |||||
| تعداد انشعاب | تعداد مصرفکننده | تعداد انشعاب نصب شده | تعداد مصرفکنندگان | تعداد شهرهای مصرفکننده گاز | |||
| خانگی | تجاری | صنعتی | |||||
| 1397 | 387138 | 1022144 | 11625637 | 21799016 | 1439464 | 97115 | 1171 |
| 1398 | 353569 | 914587 | 11967381 | 22719066 | 1585913 | 120497 | 1192 |
| درصد تغییر | 8.7- | 10.5- | 2.9 | 4.2 | 10.2 | 24.1 | 1.8 |
در نمودار زیر سهم مصرفکنندگان در سال 1398 نشان داده شده است که سهم عمده مصرف در بخش خانگی قرار گرفته و بیانگر اهمیت بسیار بالای هوشمندسازی برای 22 میلیون مشترک بخش خانگی (در سال 1398) است.
در جدول زیر تعداد مصرفکنندگان شهري و روستایی گاز کل کشور به تفکیک استان در سالهای 98-1397 مشاهده میشود.
| استان | سال 1397 | سال 1398 | درصد تغییر |
| آذربایجان شرقی | 1575578 | 1616359 | 2.59 |
| آذربایجان غربی | 941223 | 989512 | 5.13 |
| اردبیل | 468972 | 488529 | 4.17 |
| اصفهان | 1822894 | 1953508 | 7.17 |
| البرز | 833738 | 863385 | 3.56 |
| ایلام | 157522 | 169996 | 7.92 |
| بوشهر | 177664 | 212046 | 19.35 |
| تهران | 3331587 | 3451894 | 3.61 |
| چهارمحال و بختیاری | 328449 | 328215 | 0.07- |
| خراسان جنوبی | 235615 | 260337 | 10.49 |
| خراسان رضوی | 2266588 | 2371885 | 4.65 |
| خراسان شمالی | 305463 | 321021 | 5.09 |
| خوزستان | 982446 | 1043633 | 6.23 |
| زنجان | 333564 | 350356 | 5.03 |
| سمنان | 288363 | 295892 | 2.61 |
| سیستان و بلوچستان | 31976 | 51391 | 60.72 |
| فارس | 1423384 | 1468468 | 3.17 |
| قزوین | 418974 | 430871 | 2.84 |
| قم | 397708 | 411154 | 3.38 |
| کردستان | 540541 | 538701 | 0.34- |
| کرمان | 611688 | 656452 | 7.32 |
| کرمانشاه | 570991 | 591974 | 3.67 |
| کهگیلویه و بویراحمد | 170302 | 194365 | 14.13 |
| گلستان | 558805 | 577115 | 3.28 |
| گیلان | 1041844 | 1094813 | 5.08 |
| لرستان | 539266 | 540845 | 0.29 |
| مازندران | 1374720 | 1441324 | 4.84 |
| مرکزی | 554205 | 614394 | 10.86 |
| هرمزگان | 9732 | 12133 | 24.67 |
| همدان | 601511 | 621984 | 3.40 |
| یزد | 440182 | 463014 | 5.19 |
| جمع | 23335595 | 24425476 | 4.67 |
طبق جدول فوق استانهای تهران، خراسان رضوی و اصفهان در هر دو سال 98-1397 به ترتیب بیشترین تعداد مشترک را داشتهاند و با نظر به پرمصرف بودن این 3 استان، لازم است که نظارت و هوشمندسازی مشترکین آنها در اولویت قرار گیرد.
طبق آمار منتشر شده در ترازنامه هیروکربوری کشور سال 1398 شبکهگذاري و تعداد انشعابات نصب شده در بخش خانگی،تجاري وصنعتی نسبت به سال قبل 2.93 درصد رشد داشته و به عدد 11967381 رسیده است. همچنین تعداد کل واحدهاي تحت پوشش و تعداد شهرهاي گازرسانی شده به ترتیب با 2.52 و 1.79 درصد رشد نسبت به سال قبل به اعداد 27674703 و 1192 دست یافته است که این نیز موید رشد بیشتر مشترکین در بخش خانگی تجاری و صنعتی نسبت به سایر بخشها است.
مصرف گاز طبیعی در کشور و نقش گاز در سبد انرژی ایران
براساس تقسیمبندی مصارف در گزارشهای شرکت ملی گاز ایران (گزارش سالانه و گزارشات ماهانه شرکت ملی گاز، گزارش سالانه شرکت پالایش و پخش، گزارش سالانه شرکت پتروشیمی)، سهم مصرف گاز طبیعی هر نقطه از زنجیره مصرف در سالهای 98-1397 در جدول زیر زیر با یکدیگر مقایسه شده است.
| تجزیه فروش گاز طبیعی | سهم از کل برحسب درصد | |
| سال 1397 | سال 1398 | |
| مصارف خانگی، تجاری، صنایع غیرعمده | 48.4 | 52.1 |
| خانگی | 25 | 26.7 |
| تجاری | 3.8 | 3.9 |
| حمل و نقل (CNG) | 3.6 | 3.5 |
| صنایع غیرعمده | 10.1 | 11.3 |
| کشاورزی | 1.2 | 1.5 |
| مقادیر قرائت نشده | 4.8 | 5.2 |
| گاز مصرفی نیروگاهها | 32.4 | 28.2 |
| نیروگاههای بخاری | 9.8 | 8.3 |
| نیروگاههای گازی | 9.7 | 8.2 |
| نیروگاههای چرخه ترکیبی | 12.9 | 11.7 |
| گاز مصرفی صنایع عمده | 19.2 | 19.6 |
| پالایشگاههاي نفت | 3 | 3 |
| سوخت مصرفی پالایشگاهها | 2.7 | 2.6 |
| خوراك هیدروژنسازي پالایشگاهها | 0.3 | 0.4 |
| مجتمعهاي پتروشیمی | 8.2 | 9.5 |
| سوخت | 5 | 5.7 |
| خوراک | 3.2 | 3.8 |
| صنایع فولاد | 4 | 4 |
| کارخانجات سیمان | 3 | 2.7 |
| تلمبهخانه ها | 0.3 | 0.3 |
در نمودار زیر سهم مصارف گاز طبيعي كشور در سال 98 برای تمامی نقاط مصرف قابل مشاهده است.
مشخص است که تولید گاز داخلی، با وجود اعمال محدودیت براي بخشهاي نیروگاهی و از همه مهمتر تزریق به مخازن نفت، مصرف گاز مورد نیاز کشور (شامل مصارف بخشهاي مختلف، تزریق، صادرات، تلفات و خوراك پتروشیمی) را پوشش نداده است، به طوري که واردات گاز طبیعی براي تأمین مصارف مذکور از کشورهاي همسایه شمالی اجتنابناپذیر بوده است.
همچنین شایان ذکر است که معمولاً مصرف گاز طبیعی به عنوان خوراك و سوخت صنایع در طول سال روند ثابتی را در بردارد ولی مصرف در بخشهاي خانگی و نیروگاهی در فصول مختلف سال با نوسانات زیادي روبرو میباشد.
بنابراین نوسانات گاز در طول سال کاملاً به شرایط آب و هوایی کشور بستگی داشته است. بدین شکل که مصرف معمولا در فصل بهار تا اوایل تابستان با کاهش روبرو بوده و در تابستان تا اوایل پاییز، روند تقریباً ثابت و کمی افزایش مییابد و در اواسط پائیز با شروع فصل سرد تا اواخر بهمنماه به دلیل مصارف بالا در بخش خانگی و تجاري به تدریج به اوج خود میرسد.
نوسانات مصرف گاز در طول سال 1398 به گونهاي بوده است که در ماههاي گرم سال، عرضه آن با کمبود زیادي روبهرو نشده است به طوري که میزان کمتري از کمبود گاز مورد نیاز نیروگاهها از طریق سوخت مایع در فصل گرم جبران شده است.
تزریق آب و گاز به میادین نفتی، یکی از پرمصرفترین نقاط مصرفی گاز
یکی از روشهای رایج برای افزایش ضریب بازیافت در مخازن نفتی و تحقق تولید در آنها، تزریق گاز طبیعی است. در ایران نیز در تعدادی از مخازن نفتی، تزریق گاز طبیعی صورت میگیرد که در جدول به طور خلاصه مقدار تزریق گاز، عملیات بازگردانی گاز و تزریق آب به میادین نفتی در سالهای 98-1397 آورده شده است.
با توجه به اينكه درصد قابل توجهي از گاز در اين بخش مصرف ميشود لازم به ذکر است که تقریباً کل گاز تزریقی به مخازن در زمان مورد نیاز قابل استحصال بوده و برخلاف دیگر روشهای سیال تزریقی، یک هزینهکرد به شمار نمیرود، بلکه مخازن نفتی همانند مخازن ذخیره گاز نیز عمل میکنند. لذا به لحاظ اقتصادی تزریق گازهای هیدروکربوری برای کشور و نسلهای آتی بسیار مهم است.
| مناطق نفتی | واحد | سیال تزریقی | مقدار تزریق | |
| سال 1397 | سال 1398 | |||
| شرکت مناطق نفتخیز جنوب | میلیون مترمکعب در روز | گاز | 62.59 | 51.4 |
| شرکت نفت و گاز اروندان | میلیون مترمکعب در روز | گاز | 6.67 | 5.9 |
| شرکت نفت فلات قاره | میلیون مترمکعب در روز | آب | 232.04 | 240.5 |
| جمع کل گاز تزریقی | میلیون مترمکعب در روز | گاز | 69.26 | 57.3 |
همانطور که مشاهده میشود در سال 1398، تزریق گاز به میادین نفتی نسبت به سال قبل 17.27 درصد کاهش یافته است. نکته قابل توجه در این بخش این است که از مصرف گاز توافقنامه و نظارت دقيقي در حال حاضر وجود ندارد.
مقدار تزریق گاز، عملیات بازگردانی گاز و تزریق آب به میادین نفتی به تفکیک در سالهای 1397 و 1398 در جدول زیر ارائه شده است.
| میدان نفتی | سال 1397
مقدار گاز (میلیون مترمکعب در روز) مقدار آب (هزار بشکه در روز) |
سال 1398
مقدار گاز (میلیون مترمکعب در روز) مقدار آب (هزار بشکه در روز) |
| آغاجاري (تزریق گاز) | 15.10 | 9.8 |
| هفتکل (تزریق گاز) | 0.66 | 0.4 |
| مارون (تزریق گاز) | 13.15 | 12.8 |
| گچساران (تزریق گاز) | 12.60 | 10.6 |
| بیبی حکیمه (تزریق گاز) | 4.10 | 3.4 |
| کوپال (تزریق گاز) | 1.15 | 0.9 |
| کرنج (تزریق گاز) | 5.60 | 4.7 |
| پرنچ (تزریق گاز) | 0.32 | 0.2 |
| رامشیر (تزریق گاز) | 0.26 | 0.0 |
| پارسی (تزریق گاز) | 3.23 | 2.6 |
| پازنان (بازگردانی گاز) | 6.34 | 6.1 |
| نرگسی (تزریق گاز) | 0.09 | 0.0 |
| دارخوین (تزریق گاز) | 6.67 | 5.9 |
| میادین شرکت نفت فلات قاره (تزریق آب) | 232.04 | 240.5 |
به نظر میرسد این روش مطمئنترین، اقتصادیترین و پربازدهترین روش ازدیاد برداشت به شمار میرود. البته نکته حائز اهمیت آن است که عدم اختصاص میزان مناسب گاز با طولانی شدن مدت زمان تزریق، موجب مستهلک شدن تاسیسات میشود.
نتیجهگیری
گاز طبیعی در مرکز ثقل سبد انرژی ایران قرار دارد و از خانهها تا کارخانهها، از نیروگاهها تا میادین نفتی، ردپای آن دیده میشود. مدیریت دقیق، هوشمندسازی شبکه توزیع، حفظ ذخایر، کنترل مصرف نیروگاهی و توجه به تزریق در میادین نفتی، همگی برای حفظ تعادل و پایداری انرژی کشور ضروری هستند. در حالی که ظرفیت تولید بالا داریم، محدودیتهای فصلی، صادرات و نشت مصرف بدون کنترل، نیاز به برنامهریزی دقیق و هوشمندانه را بیش از پیش نمایان میسازد.
پرسشهای متداول (FAQ)
1. چرا گاز طبیعی در ایران اینقدر اهمیت دارد؟
به دلیل منابع گسترده، زیرساختهای توزیع، و نقش چندمنظوره در خانگی، صنعتی، نیروگاهی و تزریق نفت، گاز طبیعی حیاتیترین سوخت کشور است.
2. سهم مصرف گاز خانگی چقدر است؟
در سال 1398، حدود 26.7 درصد از کل گاز کشور در بخش خانگی مصرف شده است، که بیشترین سهم مصرف را دارد.
3. آیا ایران گاز وارد میکند؟
بله. به دلیل محدودیتهای تولید در فصول سرد و اوج مصرف، واردات گاز از کشورهای شمالی مانند ترکمنستان در مقاطع خاص انجام میشود.
4. چرا تزریق گاز به میادین نفتی مهم است؟
زیرا باعث افزایش بازیافت نفت میشود و برخلاف دیگر سیالات تزریقی، گاز قابل بازیافت و ذخیره نیز هست.
5. چگونه میتوان مصرف گاز را در کشور مدیریت کرد؟
با هوشمندسازی کنتورها، ذخیرهسازی زیرزمینی، کاهش تلفات، اصلاح تعرفهها و اولویتبندی مصرفکنندگان در شرایط بحرانی.
