[ez-toc]

ایران با در اختیار داشتن بیش از 16 درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان، یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های گازی در دنیا محسوب می‌شود. با این حال، روند بهره‌برداری، مصرف داخلی بالا و موانع صادراتی باعث شده است که منابع گازی کشور با چالش‌های متعددی روبه‌رو شود. در این مقاله، به بررسی دقیق ذخایر گازی، تولید گاز خام و سبک، عرضه و مصارف داخلی، صادرات، واردات و میزان ناترازی منابع گازی ایران در سال‌های اخیر می‌پردازیم.

بررسی منابع گازی ایران

منابع گازی ایران براساس آمار شرکت BP با 32 تریلیون مترمکعب در سال 1398 و 31.9 تریلیون مترمکعب در سال 1397 به نسبت ذخایر گاز کل جهان در رده دوم جهانی بعد از روسیه قرار دارد. ذخایر کل جهان 196.9 تریلیون مترمکعب در سال 1397 بوده که ایران سهمی معادل 16.22 درصد از آن را در برداشته و این درصد در سال 1397 به عدد 16.1 رسیده است. شاخص ذخیره به تولید گاز ایران در سال 2019 طبق آمارنامه BP، 131.1 سال برآورد شده که با کاهش 2.2 سال نسبت به سال 1397 رو به رو شده است.

میادین فعال گازی در منابع گازی ایران

در جدول زیر تعداد منابع گازی ایران در دو سال متوالی 1397 و 1398 با یکدیگر مقایسه شده است.

تعداد منابع گازی ایران در شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب به 2 مورد تقلیل یافته است که چرایی آن، هشداری برای صنعت گاز خواهد بود. اما وضعیت ذخایر گازی طبق جدول زیر و به تفکیک قابل مشاهده است.

تولید گاز خام

منابع تولید گاز خام در کشور شامل گازهاي همراه با نفت،گاز گنبدي، گازهاي میادین مستقل و سازندهاي گازي است. در جدول زیر روند تولید گاز خام طی 2 سال 98-1397 با ترندی افزایشی، قابل مشاهده است.

• برحسب میلیون مترمکعب در روز تقویمی

تولید کل گاز خام در سال 1398 نسبت به سال قبل 1.75 درصد افزایش یافته که عمدتاً به علت افزایش تولید گاز خام میادین دریایی است.

عرضه گاز خام

مایعات و هیدروکربورهاي تولیدي سنگین­تر جهت تزریق به نفت خام صادراتی و یا به عنوان خوراك صنایع پتروشیمی و یا براي تولید فرآورده­هاي نفتی به پالایشگاه­هاي نفت تحویل می­شود. گازهاي خام مستقل در مناطق خشکی شرکت نفت مناطق مرکزي و دریایی به طور عمده جهت پالایش به پالایشگاه­هاي گازي موجود در کشور ارسال می­شود. گاز سبک حاصل از این طریق بیشتر براي تزریق به خطوط لوله سراسري گاز جهت مصارف داخلی و بخشی نیز براي تزریق به میدان­هاي نفتی و عرضه براي صادرات به کار رفته است.

میعانات گازي حاصل از این طریق براي خوراك پتروشیمی، تولید فرآورده­هاي نفتی و صادرات مورد استفاده قرارگرفته است. در جدول و نمودار زیر روند عرضه گاز خام در بخش­های مختلف در سال­های 98-1397 نشان داده شده است.

• برحسب میلیون مترمکعب در روز تقویمی

منابع تولید گاز سبک

تولید گاز سبک از کارخانه ­هاي گاز و گاز مایع و همچنین تأسیسات مربوط به مناطق نفت­ خیز جنوب (شامل مجموع تولید گاز سبک همراه به علاوه تولید گازهاي گنبدي و مارون خامی) نسبت به سال قبل (1397)، کاهشی برابر با 14 درصد داشته و تولید کل گاز سبک پالایشگاه هاي گازي کشور نیز به علت افزایش تولید در پالایشگاه­ هاي گازي پارس جنوبی در سال 1398 در مقایسه با سال گذشته ­اش 5.4 درصد افزایش یافته است.

در جدول زیر وضعیت تولید و عرضه گاز سبک به تفکیک منابع در سال­های 98-1397 مشاهده می­شود.

• برحسب میلیون مترمکعب در روز تقویمی

تحویل گاز سبک

گاز سبک تولیدي پس از تأمین گاز مورد نیاز بخشی از پروژه­ هاي تزریق و مصارف عملیاتی بخش بالادستی و پایین­دستی صنعت نفت، مابقی به شبکه انتقال شرکت ملی گاز ایران تزریق می­گردد. بخش اعظم گاز سبک تولیدي در کشور که به شرکت ملی گاز تحویل می­گردد، جهت تأمین مصارف بخش­ هاي خانگی، تجاري، صنعت، کشاورزي و نیروگاه ­ها استفاده می­گردد. عمده مصرف گاز طبیعی در واحدهاي عملیاتی در پالایشگاه ­هاي نفت و گاز، تلمبه­ خانه ­هاي خطوط انتقال نفت و ایستگاه ­هاي تقویت فشار گاز می­باشد.

جدول زیر وضعیت تحویل گاز سبک را در بخش­ هاي مختلف مصرف در دو سال 1397 و 1398 نشان می­دهد که طبق آن جمع مصارف سال 98 نسبت به سال قبل آن تنها 2.4 درصد افزایش پیدا کرده است.

1. شامل زیربخش­هاي نیروگاه، خانگی، تجاري و خدمات عمومی، حمل­و نقل(CNG)، صنعت، کشاورزي و گاز قرائت نشده در مصارف نهایی است.
2. گاز طبیعی سبک مصرفی پالایشگاه­ هاي نفت و مصرف تلمبه­خانه­ها و ایستگاه­ هاي تقویت فشار نیز جزء مصارف عملیاتی در نظر گرفته شده است.

صادرات گاز طبیعی

مسائلی چون تحریم، بالا بودن میزان مصرف نسبت به تولید، تاخیر در بهره­برداري از طرح­ هاي توسعه تولید گاز در سال­هاي اخیر فراز و نشیب­هاي زیادي برای صادرات به وجود آورده است. ایران بر اساس آمار اوپک اولین و بر پایه گزارش BP دومین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، با این حال نتوانسته سهم مناسب خود را از تجارت جهانی گاز به دست آورد.

در سال 1398 صادرات گاز طبیعی از کشور منحصر به صادرات گاز به کشورهاي همسایه ترکیه، عراق، ارمنستان و نخجوان بود که در مورد صادرات گاز به ارمنستان، قرارداد به صورت تهاتر گاز و برق است.

در سال 1398 همچنان مانند سال­هاي اخیر مقداري گاز با عنوان تبادل گاز یا سوآپ بین آذربایجان و ایران براي تحویل به نخجوان صورت گرفته و از این طریق مقداري گاز براي مصارف داخل برداشت شده است، بنابر این مقدار گازي که به نخجوان تحویل شده به عنوان صادرات محسوب می­شود. طبق ‏جدول زیر روند صادرات گاز در دو سال 1397 و 1398 با افزایش 25.7 درصدی همراه بوده است.

• برحسب میلیون مترمکعب در روز

واردات گاز طبیعی

به دلیل وجود ناترازی در منابع گازی ایران به خصوص در فصول سرد سال نسبت به واردات گاز از ترکمنستان اقدام و بخشی از نیازهاي مصرف خود را از این طریق تأمین می­نماید. واردات گاز از ترکمنستان از دو طریق انجام می­شود. نخستین خط لوله گاز وارداتی، خط لوله 200 کیلومتري کربچه – کردکوي است که در سال 1376 به بهره ­برداري رسید و از طریق این خط ترکمنستان سالانه 6 تا 8 میلیارد مترمکعب گاز خود را به ایران صادر می­کند.

دومین خط لوله گاز وارداتی، خط لوله دولت­آباد – سرخس- خانگیران به طول 30 کیلومتر می­باشد که ظرفیت سالانه آن 12 میلیارد مترمکعب است. علاوه بر واردات گاز از کشور ترکمنستان، مقداري گاز نیز با عنوان تبادل گاز یا سوآپ بین آذربایجان و ایران براي تحویل به نخجوان منتقل می­شود.

نتیجه‌گیری:

اگرچه ایران از نظر ذخایر گازی در میان کشورهای برتر جهان قرار دارد، اما عوامل داخلی و خارجی نظیر تحریم‌ها، مصرف بالای داخلی، زیرساخت‌های صادراتی ناکارآمد و ناترازی فصلی، مانع از بهره‌برداری بهینه از این ثروت ملی شده‌اند. توسعه زیرساخت‌های تولید، افزایش بهره‌وری در مصرف، تنوع مسیرهای صادراتی و نوسازی پالایشگاه‌ها می‌تواند آینده گاز ایران را تضمین کند.

ایران با دارا بودن ذخایر گاز طبیعی بالغ بر ۳۲ تریلیون مترمکعب، پس از روسیه در جایگاه دوم جهانی قرار دارد. طبق آمار شرکت BP، سهم ایران از ذخایر گازی جهان حدود ۱۶ درصد است که جایگاه استراتژیکی را در منطقه برای کشور رقم می‌زند.

بزرگ‌ترین منبع تولید گاز خام در ایران، میدان پارس جنوبی است که به‌عنوان بزرگترین میدان گازی مشترک جهان، بخش مهمی از گاز سبک و میعانات گازی ایران را تأمین می‌کند. میدان‌های مستقل گازی و همچنین گاز همراه با نفت نیز سهم قابل توجهی در تأمین نیاز داخل و صادرات دارند.

در سال‌های اخیر، صادرات گاز طبیعی ایران به ترکیه و عراق روند افزایشی داشته، در حالی که واردات گاز از ترکمنستان و تبادل گاز با آذربایجان برای تأمین نیاز نخجوان نیز بخشی از تراز گازی ایران در فصول سرد را متعادل کرده است.

گاز سبک تولیدی در ایران عمدتاً برای مصرف خانگی، صنعتی، نیروگاهی و تزریق به میادین نفتی استفاده می‌شود. همچنین میعانات گازی به عنوان خوراک اصلی بسیاری از پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌ها به کار گرفته می‌شود.

با وجود داشتن منابع گسترده، ایران نتوانسته به طور کامل از فرصت‌های صادرات گاز طبیعی بهره ببرد. تحریم‌ها، زیرساخت‌های ناقص صادراتی، و مصرف داخلی بالا از جمله چالش‌های پیش رو هستند. اما همچنان فرصت‌های سرمایه‌گذاری در صنعت گاز ایران، به‌ویژه در حوزه زیرساخت‌های خط لوله، پالایشگاه‌های گازی و ذخیره‌سازی گاز، برای بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران خارجی جذاب باقی مانده است.

در نهایت، نقش ایران در بازار جهانی انرژی وابسته به استراتژی صادرات گاز طبیعی، توسعه پالایشگاه‌های گازی و ایجاد زیرساخت‌های پایدار انتقال و ذخیره‌سازی خواهد بود.

سوالات متداول:

1. ایران چند درصد از ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد؟

ایران حدود 16 درصد از کل ذخایر گاز جهان را داراست و پس از روسیه در رتبه دوم جهانی قرار دارد.

2. منابع گازی ایران بیشتر در خشکی هستند یا دریا؟

بخشی از منابع گازی ایران در خشکی و بخش قابل توجهی از میادین گازی بزرگ مانند پارس جنوبی در مناطق دریایی قرار دارند.

3. چرا با وجود ذخایر بالا، ایران سهم کمی در صادرات گاز دارد؟

تحریم‌ها، مصرف داخلی بالا، تأخیر در پروژه‌های توسعه‌ای و نبود زیرساخت‌های کافی از جمله دلایل کاهش سهم ایران در بازار جهانی گاز است.

4. گاز ایران به کدام کشورها صادر می‌شود؟

ترکیه، عراق، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان از مشتریان اصلی گاز ایران هستند.

5. آیا ایران گاز وارد می‌کند؟

بله. به دلیل ناترازی فصلی، ایران بخشی از نیاز گاز خود در زمستان را از ترکمنستان وارد می‌کند.