[ez-toc]
دیسپچینگ شرکت ملی گاز؛ مغز متفکر مدیریت گاز کشور
دیسپچینگ شرکت ملی گاز ایران بهعنوان مرکز فرماندهی عملیات پایش، انتقال و توزیع گاز در کشور، نقشی حیاتی در تضمین ایمنی، دقت و کیفیت گاز طبیعی دارد. این مرکز با بهرهگیری از سیستمهای اسکادا (SCADA)، تجهیزات اندازهگیری و ارتباطات RTU، اطلاعاتی مانند فشار، دما، کیفیت و جریان گاز را از سراسر کشور جمعآوری کرده و تصمیمات کلیدی را اتخاذ میکند. در این مقاله به شرح کامل وظایف، ساختار و چالشهای مدیریت دیسپچینگ گاز ایران پرداختهایم.
دیسپچینگ شرکت ملی گاز بهعنوان مدیریت مرکزی گاز در ایران، یکی از مهمترین بخشهای عملیاتی در ساختار صنعت گاز کشور به شمار میرود. این مرکز با استفاده از فناوریهای نوین مانند سیستم اسکادا (SCADA)، تجهیزات RTU (پایانه کنترل از راه دور)، و ابزارهای پیشرفته مانیتورینگ، وظیفه پایش کیفیت گاز، فشار، دما و شدت جریان گاز را در کل شبکه انتقال گاز ایران برعهده دارد.
در قلب دیسپچینگ، مرکز اسکادا دیسپچینگ قرار دارد که با بهرهگیری از ویدئووالهای بزرگ، اپراتورها میتوانند به صورت لحظهای وضعیت گاز را از سراسر کشور مشاهده و تحلیل کنند. این اطلاعات بهوسیله سنسورها و آنالایزرهای دقیق اندازهگیری شده و از طریق شبکه ارتباطی امن به سرورهای مرکزی منتقل میشوند.
یکی از وظایف کلیدی این بخش، کالیبراسیون دورهای تجهیزات اندازهگیری است که در ایستگاههای اصلی گاز مانند پالایشگاهها، مخازن ذخیرهسازی و ایستگاههای صادراتی بهطور منظم انجام میشود. ایجاد شناسنامه تجهیزات اندازهگیری گاز نیز به دیسپچینگ کمک میکند تا ردیابی دقیقتری روی عملکرد تجهیزات در سطح ملی داشته باشد.
همچنین، پایش کیفیت گاز بعد از اختلاط گازهای مختلف در خطوط انتقال یکی از چالشهای جدی است. به دلیل نبود تجهیزات لازم در برخی نقاط، گاهی گاز خارج از استاندارد وارد شبکه توزیع شهری میشود بدون اینکه پایش دقیق انجام گیرد. این موضوع نهتنها در کیفیت تحویل به مشترکان تأثیرگذار است، بلکه میتواند منجر به بروز اختلافات عملیاتی بین طرفین قراردادهای گازی شود.
در همین راستا، یکی از اقدامات ضروری برای افزایش دقت تصمیمگیری در دیسپچینگ، توسعه سامانههای هوشمند و مدلهای شبیهسازی جریان گاز در سطح ملی است. به کمک این ابزارها، میتوان تراز گاز، تشخیص نشت یا هدررفت، و پیشبینی مصرف را در سطح شبکه بهدرستی انجام داد.
با توجه به افزایش مصرف گاز، نیاز به مدیریت گاز در زمان اوج مصرف، کنترل از راه دور شیرهای شبکه، هشداردهی آلارمها و بهروزرسانی نرمافزار تجهیزات اندازهگیری، بیش از هر زمان دیگر حس میشود. دیسپچینگ ملی گاز ایران با تحول دیجیتال، میتواند زیرساخت اصلی برای آیندهای ایمن، دقیق و پربازده در صنعت گاز کشور باشد.
معرفی دیسپچینگ شرکت ملی گاز
وظایف دیسپچینگ شرکت ملی گاز ایران در این مقاله به بررسی شده است و به طور کلی مديريت ديسپچينگ ملي گاز ايران را ميتوان مغز متفكر شركت ملي گاز ايران در خصوص مديريت گاز در شبكه توليد، انتقال و توزيع دانست. همانگونه كه مغز اطلاعات كافي را از حواس پنجگانه جمعآوري و پردازش كرده و دستور اقدام به اندامهاي ديگر بدن صادر ميكند، براي اينكه بتوان از وضعيت گاز در كل شبكه اطلاع پيدا كرد و نهايتا بهترين تصميم اتخاذ گردد، بايستي تصوير درستي از فشار، دما، كيفيت گاز و شدت جريان در اختيار مركز كنترل ديسپچينگ قرار گيرد.
اطلاعات ارسالي از نقاط مختلف شبكه شامل فشار، دما، شدت جريان گاز و كيفيت گاز ميباشد. اين اطلاعات توسط ترانسميترهاي فشار، دما، شدت جريان و كيفيت گاز به واحد پايانه كنترل از راه دور (RTU) منتقل شده و اين واحدهاي پايانه كنترل از راه دور، اطلاعات را تحت پروتكلهاي استاندارد به سرور مركز كنترل مديريت ديسپچينگ ارسال ميكنند.
مركز كنترل اطلاعات ذخيره شده در سرور با استفاده از نرم افزارهاي اسكادا (SCADA) بر روي ديوارهاي نمايشي (video wall) به نمايش گذاشته ميشوند و با استفاده از روشهاي گزارشگيري از پيش تعيين شده اطلاعات مورد نياز را استخراج و به منظور تصميمگيريهاي بعدي استفاده ميكنند.
در مديريت ديسپچينگ امور پشتيباني وظيفه سرويس و نگهداري شبكه انتقال اطلاعات از نقاط مختلف شبكه گاز به مركز كنترل مديريت ديسپچينگ را بر عهده دارد.
واحد مركز كنترل در مديريت ديسپچينگ وظيفه گزارشگيري و استفاده از اطلاعات انتقال يافته به سرور مركز كنترل را دارند.
يكي ديگر از واحدهاي زيرمجموعه مديريت ديسپچينگ، امور برنامهريزي تعميرات و مطالعات شبكه است كه وظيفه اصلي اين واحد، برنامهريزي تعميرات اساسي پالايشگاهها، ايستگاههاي تقويت فشار و خطوط انتقال گاز با هماهنگي با مركز كنترل است.
از سوي ديگر تهيه تراز گاز و ارسال گزارشات مديريتي با استفاده از اطلاعات استخراج شده از مركز كنترل يكي ديگر از وظايف اين امور ميباشد.
ساختار کلی و وظایف اصلی دیسپچینگ
واحد نظارت بر اندازهگيري و كنترل كيفيت گاز كه درخواستكننده اين پروژه است، وظيفه تاييد صحت اطلاعات اندازهگيري شده در ميدان (field) را برعهده دارد اين امور به منظور انجام مطلوب امور محوله ريز فعاليتهاي زير را ساماندهي ميكند:
- برنامهريزي انجام كاليبراسيون دورهاي
- ايجاد شناسنامه تجهيزات اندازهگيري
- پايش و كنترل كيفيت گاز در شبكه گاز كشور
- پيگيري ارسال فرمهاي گزارشات احجام مبادله شده
- حل اختلافات پيش آمده بين طرفين توافقنامههاي عملياتي
با توجه به توضيحات ارائه شده سرويسهايي كه امور نظارت بر اندازهگيري و كنترل كيفيت گاز مديريت ديسپچينگ ملي گاز ارائه و يا مورد استفاده قرار ميدهد به شرح ذيل ميباشد.
1- برنامهريزي انجام كاليبراسيون دورهاي
همانگونه كه در توافقنامههاي عملياتي بررسي گرديد فواصل زماني كاليبراسيون دورهاي در مبادي مختلف متفاوت است. در مبادي تحويلي از پالايشگاهها و منابع ذخيرهسازي به خطوط انتقال گاز، در فواصل شش ماهه كاليبراسيون صورت ميپذيرد و در مبادي تحويل از خطوط انتقال گاز به شبكه توزيع بر اساس فواصل زماني تعيين شده در استاندارد IGS-C-IN(105)(2) كه بر اساس نوع تجهيز اندازهگيري از 1 تا 8 سال متغير است، تعريف شده است.
همچنين در مبادي صادرات و واردات، هر توافقنامه به صورت منحصر به فرد در خصوص تعيين مدت زمان كاليبراسيون عمل كرده است. فرايند كاليبراسيون دورهاي در ايستگاههاي صادراتي نفت شهر و شلمچه، هر 3 ماه يكبار، در ايستگاه صادراتي نوردوز هر 6 ماه يكبار، ايستگاه صادراتي بازرگان هر 4 ماه يكبار، ايستگاه صادراتي جلفا هر 3 ماه يكبار و ايستگاه صادرات گاز آستارا هر 4 ماه يكبار صورت ميپذيرد.
بنابر اين به نظر ميرسد برنامهريزي براي اجراي فرايند كاليبراسيون براي تمامي ايستگاههاي اندازهگيري تحت پايش مديريت ديسپچينگ، به صورت دستي كاري بسيار پيچيده و زمانبر خواهد بود و با توجه به اعلام كارشناسان امور نظارت بر اندازهگيري و كنترل كيفيت گاز مديريت ديسپچينگ، در حال حاضر فقط در خصوص مبادي تحويلي به شبكه انتقال و صادرات و واردات، برنامهريزي فرايند كاليبراسيون صورت ميپذيرد.
همچنين كليه فرايندهاي اين ايستگاهها در حضور نمايندگان اين امور صورت ميپذيرد. در حال حاضر مديريت ديسپچينگ به صورت 6 ماه يكبار اقدام به تهیه و تدوين برنامه 6 ماهه كاليبراسيون پالايشگاهها، ذخيرهسازي و مبادي صادرات و واردات مينمايد و اين برنامه را در قالب يك جدول زماني در اختيار طرفين توافقنامه قرار ميدهد.
بعد از انجام كاليبراسيون درهر ايستگاه صورتجلسهاي تهيه و به امضاي ذينفعان رسانده ميشود و طي نامهاي از سوي بالاترين مرجع مالك ايستگاه (مدير پالايشگاه يا مدير منطقه عمليات) به طرف ديگر قرارداد و ناظرين ارسال ميگردد.
2- ايجاد شناسنامه تجهيزات اندازهگيري
امور نظارت بر اندازهگيري و كنترل كيفيت گاز مديريت ديسپچينگ به عنوان ناظر و حكم در توافقنامههاي عملياتي و متولي مبحث اندازهگيري در سطح شركت ملي گاز ايران، ركني تصميمساز و مشاور در خصوص تجهيزات اندازهگيري در سطح شبكه تحت پايش مديريت ديسپچينگ ملي گاز ميباشد. لازمه اين قابليت، اطلاع كافي و درست از كليه تجهيزات اندازهگيري در اين شبكه ميباشد.
به همين منظور دراين واحد به صورت جدول در قالب فايل excel براي هر ايستگاه اندازهگيري در مبادي توليد، ذخيرهسازي و صادرات و واردات ايجاد شده است.
3-پایش و کنترل کیفیت گاز در شبکه انتقال و صادرات
يكي ديگر از وظايف محوله به امور اندازهگيري و كنترل كيفيت گاز مديريت ديسپچينگ پايش و كنترل كيفيت گاز در شبكه گاز كشور است. سرويسهايي كه با اين وظيفه مرتبط هستند عبارت است از:
- كنترل كيفيت گاز ورودي به شبكه
- اعلام آناليز كيفي گاز جهت تزريق در فلوكامپيوترها و تصحيحكنندهها
- كنترل كيفيت گاز در مبادي صادراتي به منظور به حداقل رساندن خسارتهاي قراردادي
- اعلام آناليز گاز به مشتركين فوق عمده
در حال حاضر فقط در مبادي توليد، ذخيرهسازي و صادرات و واردات، كيفيت گاز اندازهگيري ميشود و سرويسهاي اشاره شده در اين رده وظايف به درستي قابل ارائه نيستند. زيرا در خطوط انتقال گاز كشور نقاط اختلاط گاز زيادي وجود دارد. اين بدان معناست كه بدليل تامين فشار گاز مناسب در خطوط انتقال گاز به كرات گاز ورودي از منابع متعدد تامين گاز، از خطوط مختلف انتقال گاز به خط ديگري جابجا ميشود و بدليل تعداد زياد منابع تامين گاز و نقاط اختلاط گاز، امكان استفاده از نرمافزارهاي شبيهساز جريان گاز به منظور استخراج آناليز كيفيت گاز در هر نقطه وجود ندارد.
بنابراين در حال حاضر امكان ورود گاز خارج از محدوده استاندارد به شبكه گاز كشور وجود دارد، در صورتي كه هيچگونه پايش و اندازهگيري در بعد از نقاط اختلاط گاز و تحويلي به شبكه توزيع وجود ندارد. اين در حالي است كه در مبادي صادراتي با توجه به وجود دستگاههاي اندازهگيري كيفيت گاز، تنها قرائت صورت ميپذيرد و هيچگونه عكسالعملي درخصوص كيفيت گاز نميتوان صورت داد و اين امر گاها منجر به بروز خسارتهاي قراردادي ميگردد.
4- ارسال فرمهای گزارش احجام گاز مبادله شده
در گزارشهای ارسالی قبلی كه در خصوص توافقنامههاي عملياتي صحبت شده، به فرمهايي اشاره گرديد كه پس از تكميل ميزان احجام گاز مبادله شده و همچنين ميانگين آناليز ماهانه كيفي گاز (براي ايستگاههاي پالايشگاه و ذخيرهسازي) توسط كارشناسان مربوطه تاييد و سپس به امضاي بالاترين مقام سازمان مربوطه ميرسد.
اين فرمها توسط مناطق عملياتي جمعآوري و جهت جمع بندی به شركت انتقال گاز ايران ارسال ميگردد. سپس به منظور ثبت در گزارشات به مديريت ديسپچينگ فرستاده ميشود.
5- حل اختلافات عملیاتی در حوزه اندازهگیری گاز
در گزارشهای ارسالی قبلی به بندهاي مربوط به بروز اختلافات در توافقنامههاي عملياتي اشاره گرديد. اين اختلافات ناشي از پذيرش مقدار احجام بدليل خرابيهاي كنتور و يا شكايت از كيفيت گاز تحويلي است.
در حال حاضر مديريت ديسپچينگ هيچ ابزاري جهت رسيدگي به اين اختلافات ندارد تا بتواند با بررسي گزارشات برخط تجهيزات اندازهگيري كمي و كيفي علتيابي و حل اختلاف نمايد.
بنابر اين هم اكنون اين سرويس امور اندازهگيري به صورت ميانهداري و با مماشات انجام ميپذيرد كه اين امر ممكن است چندين ماه به طول بيانجامد و در اين مدت حجم گاز تبادل شده به درستي در گزارشات قابل ثبت نميباشد.
نتیجهگیری: اهمیت تحول دیجیتال در دیسپچینگ ملی گاز
مدیریت دیسپچینگ شرکت ملی گاز ستون فقرات شبکه هوشمند گازرسانی در ایران است. این بخش با وجود گستردگی وظایف شامل کنترل کیفیت گاز، برنامهریزی کالیبراسیون، نظارت بر تجهیزات اندازهگیری، و رسیدگی به اختلافات عملیاتی، با چالشهای ساختاری و سیستمی مواجه است. برای ارتقاء عملکرد این حوزه، تحول دیجیتال، پایش برخط کیفیت گاز بعد از نقاط اختلاط، و استقرار سیستمهای هوشمند تحلیلی میتواند نقطهعطفی در بهبود بهرهوری، دقت و پاسخگویی سریع به بحرانها باشد.
پرسشهای متداول:
وظایف اصلی دیسپچینگ شرکت ملی گاز چیست؟
دیسپچینگ وظیفه مدیریت لحظهای اطلاعات گاز شامل فشار، دما، کیفیت و حجم را برعهده دارد و با استفاده از سیستم اسکادا و RTU، عملیات شبکه گاز را کنترل میکند.
کالیبراسیون تجهیزات اندازهگیری در چه فواصل زمانی انجام میشود؟
بسته به محل (مبادی تحویلی، صادراتی یا ذخیرهسازی)، زمانبندی کالیبراسیون از ۳ تا ۶ ماه متغیر است. در برخی نقاط طبق استاندارد IGS-C-IN(105)(2) بین ۱ تا ۸ سال تعریف شده است.
چرا پایش کیفیت گاز پس از نقاط اختلاط انجام نمیشود؟
به دلیل تغییر مسیر گاز و ترکیب منابع مختلف، محاسبه دقیق آنالیز در همه نقاط شبکه فعلاً امکانپذیر نیست و دستگاههای اندازهگیری کیفیت تنها در مبادی تولید و صادرات فعال هستند.
چه مشکلاتی در حل اختلافات عملیاتی بین شرکتهای گازی وجود دارد؟
در حال حاضر دیسپچینگ ابزار دیجیتال و سامانه برخط برای بررسی سریع اختلافات ندارد و این کار به صورت دستی، زمانبر و بعضاً بدون نتیجه دقیق انجام میشود.
