[ez-toc]

مروری بر وضعیت گاز جهان

در عصر حاضر، گاز طبیعی به یکی از مهم‌ترین منابع انرژی تبدیل شده است. بررسی وضعیت گاز جهان شامل تحلیل منابع تولید، الگوهای مصرف، روند صادرات و واردات، و چالش‌های آینده این صنعت حیاتی، می‌تواند دید دقیقی از آینده انرژی جهان و نقش کشورها در این بازار استراتژیک ارائه دهد.

مقدمه ­ای بر وضعیت حال حاضر گاز در جهان (منابع تولید، واردات و صادرات و مصرف گاز)

در این مطلب مرور کلی بر وضعیت گاز جهان خواهیم داشت، «منافع ملي» شامل منافع نسل فعلي ونسل‌هاي آينده است. اين واژه مفهومي عام دارد كه از قلمرو اقتصاد فراتر مي‌رود و حوزه‌هايي چون سياست و فرهنگ را در بر مي‌گيرد، اما «منافع اقتصادي» نقش كليدي دارد (ويژه‌نامه نفت و منافع ملي). گازهای همراه نفت یکی از محصولات جانبی تولید نفت هستند و همراه با نفت‌خام از میدان‌های نفتی برداشت می‌شوند.

یکی از مهمترین منابع اتلاف انرژی در بخش نفت و گاز کشور، حجم بالای گازهای همراه نفت سوزانده شده است و براساس آمارهای جهانی، ایران بعد از روسیه و نیجریه بیشترین اتلاف انرژی به این شکل را در جهان دارد. بر اساس گزارش اوپک تا پایان سال ۲۰۲۱ میلادی، ایران با حدود ۳۴ تریلیون متر مکعب در مجموع حدود ۱۶ درصد از ذخایر اثبات شده گاز طبیعی در جهان را در اختیار دارد؛

بر همین اساس از دهه ۷۰ هجری شمسی تا کنون این منبع غنی در بخش­های مختلف مورد بهره­برداری قرارگرفته و پس از سه دهه تلاش بی­وقفه مسئولین وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران و با پشت سر گذاشتن تحریم­های همه­جانبه صنعت نفت و گاز به عنوان اصلی­ترین حامل نهایی انرژی در کشور مورد بهره­برداری قرار می­گیرد؛ به نحوی که در حال حاضر ۷۵ درصد از سبد انرژی کشور به گاز طبیعی اختصاص یافته است و این مساله اهمیت راهبردی صنعت گاز را نشان می­دهد.

از سالیان پیش گاز به عنوان یکی از محورهای اساسی در برنامه‌ریزی توسعه و پیشرفت کشور همواره مورد توجه بوده است. از یک سو وجود منابع فراوان قابل استحصال گاز طبیعی و توسعه آن سبب شده تا در دو دهه گذشته عرضه گاز طبیعی به منظور تامین نیاز انرژی کشور به طور متوسط سالانه ۷ درصد افزایش یابد؛ اما در سوی مقابل برنامه‌ریزی مناسبی برای مهار رشد افسارگسیخته تقاضا و مصرف گاز طبیعی در بخش­های مختلف کشور صورت نگرفته است.

ذخایر گاز طبیعی در جهان

بر اساس داده‌های سال‌های 2018 و 2019، خاورمیانه با سهمی بیش از 38 درصد از ذخایر اثبات‌شده گاز، در صدر قرار دارد. پس از آن، اروپا و اوراسیا و سپس آفریقا و آمریکای شمالی قرار دارند. ایران با ۳۴ تریلیون مترمکعب، پس از روسیه، دومین کشور دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان است.

وضعیت تولید و مصرف گاز جهانی

ایران در سال 2018 با تولید 239 میلیارد مترمکعب گاز، 6.2٪ از تولید جهانی را در اختیار داشت. با وجود این، رشد سریع مصرف داخلی و افت فشار مخازن، کشور را در معرض بحران تأمین گاز در فصول سرد قرار داده است.

صادرات و واردات گاز طبیعی

صادرات گاز در جهان عمدتاً از طریق خط لوله و LNG صورت می‌گیرد. ایران با وجود منابع عظیم، سهم کمی از بازار جهانی گاز دارد و واردات فصلی از ترکمنستان انجام می‌دهد. روسیه، آمریکا و قطر از بازیگران اصلی صادرات گاز هستند.

ذخایر گازی مناطق مختلف جهان در سال­های 2018 و 2019 طبق آنچه در ترازنامه هیدروکربوری سال­های 1397 و 1398 آورده شده، طبق جدول زیر است.

 

منطقه	ذخایر اثبات شده (برحسب تریلیون مترمکعب)		سهم هر منطقه در ذخایر کل جهان (برحسب درصد)
	سال 2018	سال 2019	سال 2018	سال 2019
آمریکای شمالی	13.9	15	7.1	7.5
آمریکای مرکزی و جنوبی	8.2	8	4.2	4
اروپا و اوراسیا	66.7	67.5	33.9	34
خاورمیانه	75.5	75.6	38.4	38
آفریقا	14.4	14.9	7.3	7.5
حوزه اقیانوس آرام	18.1	17.7	9.2	8.9
جمع کل	196.9	198.8	100	100

 

همانطور که مشخص است منطقه خاورمیانه بیشترین ذخایر گاز دنیا را در خود جاي داده است و پس از آن اروپا و اوراسیا قرار دارند. کمترین ذخایر اثبات شده گاز در دنیا نیز متعلق به منطقۀ آمریکاي مرکزي و جنوبی است.

در شکل فوق مشاهده می­شود که ایران با ذخایر اثبات شده 32 تریلیون مترمکعب و روسیه و قطر با ذخایر 38 و 24.7 تریلیون مترمکعب بیشترین ذخایر اثبات شده را در دنیا دارا هستند (ترازنامه هیدروکربوری سال 1398).

ایران در سال 2018 با تولید 239.49 میلیارد مترمکعب گاز معادل 6.19 درصد از کل تولید گاز جهان رتبه سوم تولیدکننده گاز طبیعی در جهان را دارد؛ اما با توجه به شروع افت فشار مخازن گازی و ادامه روند افزایشی مصرف، چالش جدی برای تامین گاز طبیعی در آینده بسیار نزدیک وجود خواهد داشت. این موضوع در سال­های اخیر به خصوص در فصول سرد سال با افزایش تقاضای بخش خانگی برای گرمایش تشدید شده است؛

به نحوی که تنها در سال ۱۳۹۸ حدود ۱۲ میلیارد لیتر گازوئیل و نفت کوره با ارزش بیش از ۵ میلیارد دلار برای جبران کمبود گاز توسط نیروگاه‌ها سوزانده شده است.

این آمار نشان می­دهد در صورت بی‌توجهی و عدم برنامه‌ریزی و اقدام سریع، کشور با بحران جدی برای امنیت انرژی روبرو خواهد شد؛ به نحوی که واردات این حامل انرژی یا بازگشت به دهه ماقبل ۷۰ شمسی و خرید و توزیع وسایل گرمایشی نفتی و ذغالی بین مردم اجتناب­ناپذیر خواهد بود .

در شکل زیر به صورت خلاصه محصولات بالادستی و میان­دستی نفت و گاز دیده می‌شود.

 انواع گاز در صنعت انرژی

گاز غني

در برخی تقسیم‌بندی‌ها، گاز خروجی از میادین گازی را به دلیل داشتن گوگرد، گاز ترش و پس از جداسازی گوگرد گاز غنی یا شیرین می‌نامند و در برخی دیگر از مراجع این گاز خروجی شامل ترکیبات گوگردی را گاز غنی می‌نامند. نقطه اشتراک تمامی این نامگذاری­ها حذف شدن یا نشدن گوگرد و ترکیبات گوگردی می‌باشد. تولید گاز غنی از میدان­ها مستقل گازي، شامل گاز همراه و گاز کلاهك است.

گاز همراه جداشده در تأسیسات بهره ­برداري در واحدهاي گاز و گاز مایع به گازسبك و مایعات گازي تبدیل می­گردد.

گاز سبك

گاز غنی جدا شده از نفت خام و همچنین گاز میدان­ها مستقل پس از نم­زدایی و پالایش، تبدیل به گاز سبك می­شود و از طریق خطوط لوله در بخش­هاي مختلف مصرف، مورد استفاده قرار می­گیرد.

گاز طبيعي خشك

گاز طبیعی پالایش شده یا گاز خشك گازي است که رطوبت آن در فرآیند نم‌زدایی کاهش یافته است. این گاز از طریق لوله قابل حمل و نقل است. در حرارت­هاي پائین تبدیل به مایع می­شود که اصطلاحاً به آن گاز طبیعی مایع شده می­گویند .

گاز مرطوب

گاز طبیعی استخراج شده را اصطلاحاً گاز مرطوب می­گویند که بعد از نم­زدایی گاز طبیعی خشك را نتیجه می­دهد.

گاز همراه

آنچه از میدان­ها هیدروکربور استخراج می­شود معمولاً ترکیبی از نفت و گاز است. مساله مهم، درجه ترکیب گاز و نفت است. اگر میزان نفت به مراتب بیش از گاز باشد اصطلاح «گاز همراه» را به کار برده، یعنی گازي که همراه تولید نفت به دست آمده است.

مايعات و ميعانات گازي و وضعیت گاز جهان

مایعات گازي شامل اتان، پروپان، بوتان، بنزین طبیعی و مقدار کمی مواد ناخالص غیرهیدروکربنی است. میعانات گازی پس از جداسازی از گاز طبیعی حاوی عناصر فراری از هیدروکربن­های سبک همچون متان، اتان و… می‌باشد که چنانچه در شرایط محیطی مناسب قرار گیرند، می‌توانند از فاز مایع جدا شده و باعث دو فازی شدن سیستم و پیوستن به فاز گازی شوند که این امر اثرات نامطلوبی در کیفیت محصول، نگهداری وانتقال به همراه خواهد داشت. یكی از محصولات واحدهاي نم‌زدایی و پالایشی، گاز غنی است که ازنظر ارزش حرارتی سنگین­تر از گاز و حدوداً برابر نفت است.

مایعات گازي از گازهاي همراه با نفت و میعانات گازي از گازهاي کلاهك و میدان­ها مستقل گازي جدا می­شوند.

جمع بندی

گاز طبیعی؛ محور آینده انرژی پایدار

با رشد روزافزون جمعیت جهان و افزایش تقاضای انرژی، منابعی همچون گاز طبیعی به عنوان گزینه‌ای کم‌آلاینده و نسبتاً پاک‌تر از زغال‌سنگ و نفت، در کانون توجه جهانی قرار گرفته‌اند. آینده انرژی بدون درک دقیق از ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و زیرساخت صادرات گاز طبیعی، قابل تحلیل نیست.

ذخایر گاز طبیعی و امنیت انرژی

وجود ذخایر گاز طبیعی اثبات‌شده در کشورهایی مانند روسیه، ایران، قطر، ترکمنستان و ایالات متحده آمریکا، نقش راهبردی این کشورها را در تأمین انرژی جهان مشخص می‌کند. امنیت انرژی به‌ویژه در زمستان‌های سرد نیم‌کره شمالی، به سطح دسترسی مطمئن به این ذخایر وابسته است.

طبق داده‌های اخیر، رشد مصرف در بخش‌های خانگی، صنعتی و نیروگاهی، نیاز به پالایش گاز طبیعی و توزیع عادلانه آن را دوچندان کرده است.

پالایش گاز طبیعی و تولید گاز سبک

پالایش گاز فرآیندی حیاتی است که طی آن، گازهای همراه، ترکیبات گوگردی و مایعات سنگین از گاز طبیعی جدا می‌شوند. محصول نهایی این فرآیند، گاز طبیعی خشک یا گاز سبک است که پس از نم‌زدایی به مصرف خانگی، صنعتی یا تزریق به خطوط لوله منتقل می‌شود.

تولید گاز سبک از منابع مختلفی مانند میادین مستقل گازی، گاز کلاهکی و گازهای همراه با نفت انجام می‌گیرد. در کشورهایی مانند ایران و عربستان، بخشی از گازهای همراه همچنان به‌دلیل نبود زیرساخت جمع‌آوری، سوزانده می‌شوند که به اتلاف منابع انرژی و آسیب‌های زیست‌محیطی می‌انجامد.

تجارت جهانی گاز و بازارهای هدف

تجارت جهانی گاز طبیعی از طریق دو روش اصلی انجام می‌شود:

1. خطوط لوله گاز (Pipeline)

2. گاز طبیعی مایع‌شده یا LNG

در حالی‌که روسیه و ایران تمرکز زیادی بر صادرات خط لوله‌ای دارند، کشورهایی مانند قطر، استرالیا و آمریکا بخش عمده صادرات خود را از طریق LNG انجام می‌دهند.

زیرساخت صادرات گاز

ایجاد زیرساخت صادرات گاز طبیعی شامل پالایشگاه، خطوط لوله، ایستگاه‌های تقویت فشار و پایانه‌های LNG از الزامات حضور پایدار در بازارهای جهانی است. بدون چنین زیرساخت‌هایی، دستیابی به سهم مؤثر از تجارت جهانی گاز ناممکن خواهد بود.

ایران به‌رغم برخورداری از منابع عظیم، همچنان با ضعف در زیرساخت صادرات گاز مواجه است که این امر باعث شده نتواند سهم قابل‌توجهی از تجارت جهانی گاز را به خود اختصاص دهد.

گاز ترش، گاز شیرین و گازهای همراه

در تولید گاز، اصطلاحاتی مانند گاز ترش و گاز شیرین، برای دسته‌بندی ترکیبات گاز طبیعی به کار می‌رود. گاز ترش شامل مقادیر بالایی از سولفید هیدروژن یا CO₂ است که پالایش آن پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر از گاز شیرین است.

گازهای همراه نفت نیز یکی از منابع اصلی گاز در میدان‌های نفتی‌اند، اما در بسیاری از کشورها به‌جای جمع‌آوری و استفاده، به دلایل اقتصادی یا فنی، سوزانده می‌شوند.

چالش‌های انتقال و صادرات گاز طبیعی

• تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی

• فقدان سرمایه‌گذاری برای احداث خطوط لوله جدید

• فناوری پایین در تبدیل گاز به LNG

• هزینه بالای تصفیه گاز ترش و مدیریت پسماندها

• نبود هماهنگی بین وزارت‌خانه‌های انرژی و اقتصاد

نتیجه‌گیری

گاز طبیعی نقشی کلیدی در آینده امنیت انرژی جهان ایفا خواهد کرد. با وجود ذخایر عظیم، چالش‌هایی چون افزایش مصرف، کاهش فشار میادین و ضعف زیرساخت صادراتی در کشورهایی نظیر ایران، لزوم برنامه‌ریزی دقیق، مدیریت تقاضا و توسعه فناوری را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

 سوالات متداول

۱. کدام کشور بیشترین ذخایر گاز طبیعی در جهان را دارد؟

روسیه با بیش از ۳۸ تریلیون مترمکعب، دارای بیشترین ذخایر گاز طبیعی در جهان است.

۲. چرا ایران با وجود ذخایر بالا، صادرات کمی دارد؟

تحریم‌ها، رشد مصرف داخلی و ضعف در زیرساخت‌های صادراتی مانع از سهم‌گیری ایران از بازار جهانی گاز شده‌اند.

۳. تفاوت گاز غنی و گاز سبک چیست؟

گاز غنی حاوی ترکیبات گوگردی و مایعات گازی است، در حالی که گاز سبک پس از پالایش، عمدتاً شامل متان و برای مصرف مستقیم مناسب است.

۴. گاز طبیعی چگونه حمل می‌شود؟

از طریق خطوط لوله فشار قوی یا به صورت مایع (LNG) با کشتی‌های مخصوص حمل می‌شود.