[ez-toc]
ایستگاههای گاز به عنوان نقاط کلیدی در زنجیره تأمین و توزیع گاز طبیعی، وظیفه دارند فشار، حجم و کیفیت گاز را مطابق نیاز مصرفکنندگان نهایی تنظیم کنند. شرکت ملی گاز ایران، با در اختیار داشتن شبکهای گسترده از ایستگاههای مختلف، از مرحله تولید تا توزیع نهایی، کنترل دقیق و ایمنی جریان گاز را تضمین میکند. در این مقاله با انواع ایستگاههای گاز، کارکردها، محل قرارگیری در شبکه، و تجهیزات اصلی هر نوع ایستگاه آشنا خواهید شد.
انواع ایستگاه های گاز موجود در شبکه توزیع گاز
انواع ایستگاه های گاز در شرکت ملی گاز ایران شامل ایستگاه های بخش تولید، انتقال و توزیع می شود که در ادامه هر کدام به اختصار توضیح داده خواهد شد.
برای انتقال گاز طبیعی، فشار گاز در ایستگاههای تولید و انتقال افزایش مییابد و در بخش توزیع زنجیره گاز، این فشار متناسب با حجم گاز مصرفی جهت مصرف مشترکین کاهش مییابد. در کشور، گاز تولیدی از مبدا پالایشگاههای گاز عموماً با فشار 80 تا 90 بار تولید میشود. سپس فشار گاز طبیعی در ایستگاههای تقلیل فشار (عموماً CGS) به 17 بار کاهش یافته و به شهرها منتقل میشود. برحسب مورد مصرف در شهرها این فشار طی چند مرحله تا مقدار 0.017 بار هم کاهش مییابد که برای مصارف خانگی استفاده میشود. در ادامه جهت آشنایی بیشتر با ایستگاههای گاز، در خصوص هر ایستگاه توضیحات مختصری آورده شده است.
ایستگاه تولید گاز (پالایشگاههای گازی)
بیشتر این نوع ایستگاهها از نوع MS میباشند و فرایندهای عملیاتی آن صرفا میترینگ است. همچنین در اینگونه ایستگاهها، گاز طبیعی میان شرکتهای پالایشگاه گازی و شرکت ملی انتقال مبادله میشود.
ایستگاه تقویت فشار (کمپرسورها)
همانطور که در جداول قبل توضیح داده شد، در ایستگاههایی که در میاندست شبکه وجود دارند، برای جبران افت فشار گاز در مسافتهای طولانی، فشار گاز به کمک توربوکمپرسورها افزایش داده میشود که به این ایستگاهها، ایستگاههای تقویت فشار گفته میشود و اکثر این ایستگاهها نیز دارای سیستم میترینگ میباشند.
ایستگاه انشعاب (LBV)
یکی از انواع ایستگاه های گاز در شرکت ملی گاز ایران LBV ها یا شیرهای بین شهری می باشند این مدل از ایستگاهها صرفا برای انشعاب شبکه گاز در میاندست میباشند. عموما چندین خط انتقال گاز موسوم به IGATدر این ایستگاهها به هم میرسند و یا چندین انشعاب از آنها خارج میگردد. در این ایستگاهها سیستم میترینگ وجود ندارد و صرفا ترانسمیترهای فشار و دما برای نمایش فشار و دمای خطوط اصلی وجود دارد.
مبادی صادرات و واردات گاز
یکی از انواع ایستگاه های گاز در شرکت ملی گاز ایران مبادی صادرات و واردات است، این ایستگاهها برای مبادله گاز بین شبکه گاز داخلی و شبکه گاز کشورهای همسایه مانند عراق، ترکیه، ترکمنستان و آذربایجان میباشد. عموما نوع این ایستگاهها MS میباشد و فرایندهای عملیاتی آن صرفا میترینگ است. همچنین در اینگونه ایستگاهها مبادلهی گاز به صورت حقوقی و قانونی یا (legal Transformation) و یا ترابرد قانونی گاز (Custody Trasfer) صورت میپذیرد. در بخش حقوقی به این امر به طور مفصل پرداخته خواهد شد.
ایستگاههای CGS یک از مهمترین انواع ایستگاه های گاز در شرکت ملی گاز ایران
در این ایستگاهها چندین کارکرد عملیاتی وجود دارد که عموما فشار گاز کاهش مییابد. همچنین به علت اینکه این ایستگاهها آخرین حلقه برای تحویل گاز به مشترکین شهری و یا مصرفکنندگان عمده میباشند، جهت ایمنی، گاز طبیعی بودار میشود تا در مواقع نشتی گاز مصرفکنندگان از آن آگاهی یابند. تمامی این ایستگاهها دارای سیستم میترینگ و نقطه تبادل گاز میان شرکت ملی انتقال گاز و شرکتهای گاز استانی میباشند.
تقسیمبندی ایستگاههای گاز در شرکت ملی گاز ایران
ایستگاههای گاز در سه بخش اصلی زنجیره گاز قرار میگیرند:
-
بالادست (تولید): ایستگاههای پالایشگاه گاز
-
میاندست (انتقال): ایستگاههای تقویت فشار، انشعاب (LBV)، PRS
-
پاییندست (توزیع): ایستگاههای CGS، TBS و ایستگاههای مصرف عمده
🔻 انواع ایستگاههای گاز و عملکرد هر یک:
| نام ایستگاه | محل در شبکه | نوع/تایپ | فشار خروجی | عملیات اصلی |
|---|---|---|---|---|
| ایستگاه تولید | پالایشگاه | MRS | 80 تا 90 بار | میترینگ، افزایش فشار |
| ایستگاه تقویت فشار | میاندست | MRS | تا 80 بار | افزایش فشار، ایمنی، میترینگ |
| ایستگاه انشعاب (LBV) | میاندست | Branching | برابر با خط | انشعاب، هدایت جریان |
| ایستگاه CGS | ورودی شهرها | CGS | 17 بار | کاهش فشار، میترینگ، ایمنی، بودارسازی |
| ایستگاه TBS | شهرکها | TBS | 6-10 بار | کاهش فشار، ایمنی |
| ایستگاه CGS-TBS | شهرها | ترکیبی | 17 → 4 بار | کاهش چند مرحلهای فشار |
| ایستگاه واردات/صادرات | مرز کشور | MS | متغیر | میترینگ، تبادل حقوقی گاز |
| ایستگاه مصرفکنندگان عمده | نواحی صنعتی | MRS | وابسته | میترینگ و تحویل گاز مستقیم |
انواع ایستگاه های گاز در شبکه توزیع شرکت ملی گاز ایران که شامل ایستگاههای میاندستی و پاییندستی در شبکه گاز میباشند و تحت مدیریت گازرسانی 31 شرکت گاز استانی فعالیت میکنند؛ عبارتند از:
- ایستگاه نوع ميترينگ و نقطه تبادل گاز CGS با فشار گاز ورودی 60 تا 40 بار و فشار گاز خروجی 17 بار
- ایستگاه تنظيم فشار در نقاط پاياني شبكه نوع TBS با فشار گاز ورودی 17 بار و فشار گاز خروجی 4 بار
- ایستگاه CGS-TBS که فشار گاز با استفاده رگولاتورها در یک یا چند مرحله کاهش مییابد.
- ایستگاه میترینگ از نوع MRS
اگر از لحاظ مصرف گاز دستهبندی مشترکین انجام شود، مشترکین فوقعمده گاز، دارای مصرف گاز در همان ایستگاه CGS هستند که میتوان به نیروگاهها، صنایع فولادی و کارخانجات سیمان اشاره کرد. بعبارت دیگر این مشترکین جزو حلقههای بالادستی و میاندستی از زنجیره تامین گاز شرکت ملی گاز ایران هستند.
تجهیزات اصلی ایستگاههای گاز:
به طور کلی تجهیزات مورد استفاده در ایستگاهها به شرح ذیل است:
فیلتر: با توجه به عبور گاز در مسیر طولانی، گاز همواره دارای مقداری ناخالصی است که وظیفه فیلترها جلوگیری از ورود این ناخالصیها به ایستگاه است.
هیتر: با توجه به اینکه در فصل سرما دمای گاز کاهش مییابد؛ هیتر وظیفه گرم کردن گاز تا دمای مطلوب جهت جلوگیری از یخزدگی رگولاتور را به عهده دارد.
شیر قطع کن: اگر فشار گاز ورودی از حد متعارف تجاوز کند و یا در شرایط اضطرار، این شیر از عبور گاز در مسیر جلوگیری بعمل میآورد.
شیر ایمنی: در صورتیکه شیر قطعکن و رگولاتور عمل نکند این شیر فعال شده و مانع از انتقال فشار بالا به خطوط تغذیه میشود.
رگولاتور: وظیفه اصلی آن کاهش فشار گاز است.
کنتور: وظیفه اندازهگیری حجم گاز عبوری از ایستگاه را به عهده دارد.
تصحیح کننده/ فلو کامپیوتر: وظیفه تصحیح عدد خام خوانده شده توسط کنتور حجمی را به عهده دارد که با استفاده از ترانسمیترهای دما و فشار و آنالیز گاز این تصحیح انجام میشود.
ادورایزر: جهت تشخیص نشت گاز، مادهای گوگرددار از خانواده مرکاپتان توسط این دستگاه به گاز تزریق میشود.
جمعبندی:
ایستگاههای گاز نقشی حیاتی در زنجیره انتقال و توزیع گاز طبیعی ایفا میکنند. شناخت دقیق انواع این ایستگاهها مانند CGS، TBS، MRS، PRS و ایستگاههای تقویت فشار به مدیران صنعتی، بهرهبرداران شبکه و مهندسان پروژه کمک میکند تا بهرهبرداری بهینهتری از سیستم گازرسانی داشته باشند. رعایت استانداردهای ایمنی، کالیبراسیون تجهیزات و بهروزرسانی فناوریها، در تضمین کارایی این ایستگاهها بسیار حیاتی است.
سوالات متداول
1. ایستگاه CGS چیست و چه نقشی دارد؟
ایستگاه CGS (City Gate Station) ایستگاهی در ورودی شهرهاست که فشار گاز را از 60–40 بار به حدود 17 بار کاهش داده و با افزودن ماده بودار، آماده ورود به شبکه توزیع میکند.
2. تفاوت ایستگاه TBS و CGS چیست؟
TBS ایستگاههای کوچکتر هستند که در نواحی شهری قرار دارند و فشار گاز را از 17 بار به حدود 4–6 بار کاهش میدهند، درحالیکه CGS ایستگاههای کلانتری در ورودی شهرها هستند.
3. ایستگاه LBV چه وظیفهای دارد؟
LBV یا ایستگاه انشعاب، صرفاً برای اتصال خطوط انتقال و هدایت جریان گاز در میاندست استفاده میشود و فاقد سیستم اندازهگیری است.
4. چرا گاز باید در ایستگاهها هیتر داشته باشد؟
برای جلوگیری از یخزدگی رگولاتورها در فصول سرد، گرم کردن گاز با هیتر الزامی است.
5. مشترکین عمده از کدام ایستگاه گاز میگیرند؟
مشترکین صنعتی بزرگ مانند نیروگاهها و صنایع فولاد، مستقیماً گاز خود را از ایستگاههای CGS یا MRS دریافت میکنند.
